Xét nghiệm PSA: ai nên làm và hiểu kết quả thế nào
PSA (kháng nguyên đặc hiệu tuyến tiền liệt) là một xét nghiệm máu đơn giản, thường được cân nhắc cho nam giới từ khoảng 50 tuổi, hoặc sớm hơn nếu có nguy cơ cao, để tầm soát ung thư tuyến tiền liệt. Mức trên 4,0 ng/ml thường được coi là bất thường, nhưng PSA cao không có nghĩa là ung thư: phì đại lành tính, viêm, nhiễm trùng, thậm chí đạp xe hay xuất tinh trước khi lấy máu đều làm chỉ số tăng. Vì thế, quyết định có làm PSA nên được bàn kỹ với bác sĩ về lợi và hại. Tháng 11 là tháng Movember, khi nhiều phòng khám và doanh nghiệp tổ chức khám sức khỏe nam giới, nên câu hỏi về PSA được đặt ra nhiều hơn.
PSA đo cái gì
Theo trang thông tin về xét nghiệm PSA của Viện Ung thư Quốc gia Hoa Kỳ (NCI), cập nhật tháng 1/2025, PSA là protein do cả tế bào tuyến tiền liệt bình thường lẫn tế bào ung thư tiết ra. Nồng độ trong máu có thể tăng lâu dài vì phì đại tuyến tiền liệt lành tính và viêm tuyến tiền liệt; tăng trong một hai tháng sau nhiễm trùng, viêm hoặc sinh thiết; và tăng tạm thời sau vận động mạnh hoặc xuất tinh.
Có nên làm không: các khuyến cáo nói gì
Đây là điểm nhiều người bất ngờ: các tổ chức y tế lớn không khuyến cáo xét nghiệm PSA đại trà cho mọi đàn ông.
- Hoa Kỳ: NCI dẫn khuyến cáo của Nhóm đặc nhiệm Dịch vụ Dự phòng Hoa Kỳ (USPSTF): với người 55–69 tuổi, việc tầm soát PSA định kỳ là quyết định cá nhân; với người từ 70 tuổi, không khuyến cáo tầm soát bằng PSA.
- Anh: Trang hướng dẫn xét nghiệm PSA của NHS cho biết nam giới có thể chủ động hỏi bác sĩ gia đình về PSA, nhưng NHS không mời xét nghiệm định kỳ, trừ người có đột biến gen BRCA2 làm tăng nguy cơ ung thư tuyến tiền liệt. Người có triệu chứng như tiểu nhiều lần, tiểu máu hay rối loạn cương cũng có thể được đề nghị làm.
Lý do của sự dè dặt: tầm soát có thể phát hiện những khối u phát triển rất chậm, cả đời không gây triệu chứng. Điều trị chúng (chẩn đoán quá mức và điều trị quá mức) có thể để lại tác dụng phụ về tiểu tiện, đại tiện và tình dục, như NCI phân tích. Mặt khác, phát hiện sớm một khối u tiến triển thì điều trị dễ hơn. Cân nhắc giữa hai mặt đó là lý do bạn nên trao đổi với bác sĩ thay vì làm theo gói khám.
Ai nên chủ động hỏi bác sĩ sớm hơn
- Có cha, anh em trai từng mắc ung thư tuyến tiền liệt, nhất là khi phát hiện ở tuổi trẻ.
- Gia đình có người mang đột biến BRCA2 hoặc nhiều người mắc ung thư vú, buồng trứng.
- Đang có triệu chứng tiết niệu kéo dài hoặc tiểu ra máu.
Chuẩn bị 48 giờ trước khi lấy máu
NHS khuyên trong 48 giờ trước xét nghiệm nên tránh xuất tinh, quan hệ qua đường hậu môn, đạp xe và vận động gắng sức đến mức thở dốc, vì đều có thể làm PSA tăng. Ăn uống bình thường được. Nếu vừa bị nhiễm trùng tiết niệu, nên đợi 4–6 tuần sau khi khỏi mới làm. Với người hay đạp xe đi làm hoặc vừa chạy giải cuối tuần, chi tiết này đáng nhớ.
Đọc kết quả
| Tình huống | Cách hiểu thường gặp |
|---|---|
| PSA dưới 4,0 ng/ml | Thường được coi là trong giới hạn; một số bác sĩ dùng ngưỡng thấp hơn cho người trẻ (NCI). MSD nêu ngưỡng 2,5 ng/ml cho nam dưới 50 tuổi hoặc nguy cơ cao. |
| PSA trên 4,0 ng/ml | Thường được xem là bất thường, cần đánh giá thêm (NCI). Với người cao tuổi, một số bác sĩ dùng ngưỡng cao hơn. |
| Đang uống finasteride hoặc dutasteride | Hai thuốc này làm PSA giảm, nên bác sĩ dùng ngưỡng bất thường thấp hơn (NCI). NHS cũng nhắc báo bác sĩ nếu đang dùng finasteride. |
Một kết quả cao đơn lẻ hiếm khi đủ để kết luận. NHS cho biết bác sĩ có thể cho làm lại; nếu vẫn cao, sẽ bàn việc chụp cộng hưởng từ (MRI) và sinh thiết. Cẩm nang MSD bản tiếng Việt cũng lưu ý PSA tăng ở người phì đại tuyến tiền liệt nên phải đọc trong toàn bộ bối cảnh lâm sàng. Ngoài con số tuyệt đối, bác sĩ còn quan tâm tốc độ tăng qua các lần xét nghiệm, thể tích tuyến và kết quả thăm khám.
PSA và chuyện sinh lý
Nhiều người lo rằng nếu phải điều trị ung thư tuyến tiền liệt thì sẽ mất khả năng cương. Đây là tác dụng phụ có thật của một số phương pháp, và cũng là lý do bác sĩ cân nhắc "theo dõi tích cực" với khối u nguy cơ thấp thay vì can thiệp ngay. Còn bản thân việc lấy máu xét nghiệm PSA không ảnh hưởng gì tới sinh lý. Rối loạn cương đôi khi lại là triệu chứng khiến bác sĩ đề nghị làm PSA, như NHS nêu. Nếu đang gặp những thay đổi nội tiết theo tuổi, bài về rối loạn testosterone ở nam giới có thể hữu ích.
Câu hỏi nên mang theo khi đi khám
- Với tuổi và tiền sử gia đình của tôi, lợi ích của PSA có lớn hơn rủi ro không?
- Nếu PSA cao, bước tiếp theo ở cơ sở này là gì: làm lại, MRI hay sinh thiết?
- Tôi đang dùng thuốc gì có thể làm sai lệch kết quả?
- Bao lâu nên làm lại nếu lần này bình thường?
Danh sách câu hỏi thường gặp khác về sức khỏe nam có trong bài hỏi đáp y khoa sức khỏe nam giới.
Những hiểu lầm thường gặp quanh PSA
- "PSA bình thường là chắc chắn không có ung thư." Không hẳn. NHS cho biết kết quả có thể không chính xác theo cả hai chiều; PSA chỉ là một mảnh ghép cùng với thăm khám và tiền sử.
- "PSA cao là phải sinh thiết ngay." Trước sinh thiết, bác sĩ thường cho làm lại xét nghiệm và nhiều nơi chụp MRI để chọn người thực sự cần sinh thiết.
- "Gói khám có PSA thì cứ làm cho chắc." Với người trẻ không có yếu tố nguy cơ, lợi ích thấp và có thể dẫn tới chuỗi xét nghiệm không cần thiết. Hãy hỏi bác sĩ trước khi đồng ý.
Câu hỏi thường gặp
Xét nghiệm PSA có cần nhịn ăn không?
Không cần nhịn ăn. Điều cần tránh trong 48 giờ trước là xuất tinh, đạp xe và vận động gắng sức, theo hướng dẫn của NHS.
PSA 5 ng/ml có phải ung thư không?
Chưa chắc. Phì đại lành tính, viêm hay nhiễm trùng tuyến tiền liệt đều có thể làm PSA tăng. Bác sĩ thường cho làm lại và có thể chỉ định MRI trước khi quyết định sinh thiết.
Người trên 70 tuổi có nên làm PSA không?
USPSTF không khuyến cáo tầm soát PSA định kỳ ở người từ 70 tuổi không triệu chứng. Nếu có triệu chứng tiết niệu, bác sĩ vẫn có thể chỉ định để chẩn đoán.
Uống thuốc trị rụng tóc finasteride có ảnh hưởng PSA không?
Có. Finasteride và dutasteride làm PSA giảm, nên cần báo bác sĩ để họ hiệu chỉnh cách đọc kết quả.
Bài liên quan

Trầm cảm ở nam giới: dấu hiệu dễ bỏ sót nhân ngày 19/11
Đàn ông trầm cảm thường cáu gắt, uống rượu nhiều, mất ham muốn thay vì khóc. Nhận biết sớm nhân Ngày Quốc tế Nam giới 19/11 theo số liệu WHO mới nhất.

Lậu kháng thuốc và giang mai tăng: nam giới nên xét nghiệm khi nào
Giang mai ở TP.HCM tăng gần gấp đôi sau 5 năm, lậu ngày càng kháng kháng sinh. Dấu hiệu ở nam giới, ai nên xét nghiệm định kỳ và vì sao không tự mua thuốc.

Tiểu đêm nhiều khi trời lạnh: dấu hiệu phì đại tuyến tiền liệt
Đàn ông trên 50 dậy tiểu nhiều lần mỗi đêm khi trời chuyển rét có thể do phì đại tuyến tiền liệt. Cách tự đánh giá, thuốc cảm cần tránh, lúc phải cấp cứu.

Giãn tĩnh mạch thừng tinh: dấu hiệu và ảnh hưởng tới sinh sản
Giãn tĩnh mạch thừng tinh hay gặp bên trái, có thể làm giảm chất lượng tinh trùng. Dấu hiệu nhận biết, cách chẩn đoán và khi nào cần mổ hoặc nút mạch.