Đọc kết quả tinh dịch đồ theo chuẩn WHO: chỉ số nào đáng lo
Phiếu tinh dịch đồ được đọc bằng cách so từng chỉ số với ngưỡng tham chiếu thấp của Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) bản 2021: thể tích từ 1,4 ml, mật độ từ 16 triệu tinh trùng/ml, tổng số từ 39 triệu mỗi lần xuất tinh, di động tiến tới từ 30% và hình dạng bình thường từ 4%. Một chỉ số thấp hơn ngưỡng chưa có nghĩa là vô sinh, nhưng là tín hiệu để làm lại xét nghiệm và gặp bác sĩ nam học. Cuối năm là mùa cưới và nhiều cặp vợ chồng lên kế hoạch có con năm Đinh Mùi 2027, nên câu hỏi "tinh dịch đồ của tôi có ổn không" xuất hiện dày hơn ở các phòng khám.
Ngưỡng WHO 2021 trông như thế nào trên phiếu
Các con số WHO đưa ra là bách phân vị thứ 5 của nhóm nam giới đã có con trong vòng một năm cố gắng. Nói đơn giản, 95% đàn ông có khả năng sinh sản đã được chứng minh có chỉ số bằng hoặc cao hơn mức này. Bảng dưới đây lấy theo bảng giá trị tham chiếu của khoa nam học Bệnh viện Saint Mary's (NHS Manchester), nơi ghi rõ đang áp dụng hướng dẫn WHO 2021.
| Chỉ số | Ngưỡng tham chiếu thấp (WHO 2021) | Khoảng tin cậy 95% |
|---|---|---|
| Thể tích tinh dịch | 1,4 ml | 1,3–1,5 |
| Tổng số tinh trùng | 39 triệu/lần xuất tinh | 35–40 |
| Mật độ | 16 triệu/ml | 15–18 |
| Di động tiến tới (PR) | 30% | 29–31 |
| Tỷ lệ sống | 54% | 50–56 |
| Hình dạng bình thường | 4% | 3,9–4,0 |
| pH | từ 7,2 | – |
Nhiều phòng xét nghiệm trong nước vẫn in kèm cột "bình thường" theo bản cũ năm 2010. Nếu thấy hai bộ số khác nhau một chút, đó là lý do; chênh lệch giữa hai bản không lớn đến mức đổi kết luận ở đa số người.
Giải nghĩa từng dòng
Thể tích và pH
Thể tích dưới 1,4 ml có thể do lấy mẫu sót phần đầu, kiêng xuất tinh quá ngắn, hoặc do vấn đề ở túi tinh và ống phóng tinh. pH thấp đi kèm thể tích ít đôi khi gợi ý tắc nghẽn đường dẫn tinh, bác sĩ sẽ cân nhắc siêu âm qua trực tràng hoặc xét nghiệm fructose.
Mật độ và tổng số
Mật độ là số tinh trùng trong 1 ml; tổng số là mật độ nhân thể tích. Tổng số phản ánh sát hơn khả năng sản xuất của tinh hoàn. Kết quả "không có tinh trùng" (azoospermia) cần ly tâm mẫu để chắc chắn và luôn phải khám chuyên sâu, vì nguyên nhân có thể là tắc nghẽn (điều trị được) hoặc suy sinh tinh.
Di động
Phiếu thường chia tinh trùng thành di động tiến tới, di động tại chỗ và bất động. Con số quan trọng nhất cho khả năng thụ thai tự nhiên là tỷ lệ tiến tới. Mẫu để quá lâu hoặc bị lạnh khi mang đến phòng xét nghiệm sẽ làm tỷ lệ này tụt giả tạo.
Hình dạng
Ngưỡng 4% nghe rất thấp nên nhiều người hoảng khi thấy "96% dị dạng". Thực tế WHO đánh giá theo tiêu chí rất chặt, chỉ một phần nhỏ tinh trùng của người khỏe mạnh đạt chuẩn hình thái hoàn hảo. Hình dạng thấp đơn độc, khi các chỉ số khác tốt, thường không phải điều đáng lo nhất trên phiếu.
Bạch cầu và độ nhớt
Bạch cầu nhiều có thể gợi ý viêm nhiễm đường sinh dục; độ nhớt cao hoặc mẫu chậm ly giải làm tinh trùng khó di chuyển. Hai dòng này giúp bác sĩ quyết định có cần cấy tinh dịch hay điều trị viêm trước khi đánh giá lại.
Chuẩn bị mẫu sai là kết quả sai
Theo hướng dẫn về xét nghiệm tinh dịch của MedlinePlus (Thư viện Y khoa Quốc gia Hoa Kỳ), nên kiêng xuất tinh 2–3 ngày trước khi lấy mẫu và không quá 5 ngày, vì để lâu chất lượng mẫu có thể giảm. Mẫu lấy tại nhà phải đến phòng xét nghiệm trong vòng 30 phút, giữ ở nhiệt độ cơ thể, ví dụ cất trong túi áo trong; mẫu cần được phân tích trong 2 giờ.
- Không dùng bao cao su thông thường hay gel bôi trơn để lấy mẫu, vì có thể chứa chất diệt tinh trùng.
- Báo cho kỹ thuật viên nếu làm rơi một phần mẫu, nhất là phần đầu chứa nhiều tinh trùng nhất.
- Vừa sốt cao trong mấy tuần trước đó thì nên nói với bác sĩ, vì cơn sốt có thể làm chỉ số giảm tạm thời trong một thời gian.
Một lần thấp chưa đủ để kết luận
Chỉ số tinh dịch dao động khá nhiều giữa các lần lấy mẫu ở cùng một người. Vì vậy, khi kết quả đầu tiên dưới ngưỡng, thông lệ là hẹn làm lại sau một thời gian, giữ cùng thời gian kiêng và cùng phòng xét nghiệm. MedlinePlus cũng lưu ý kết quả bất thường không đồng nghĩa với việc không thể có con, và nhiều nguyên nhân vô sinh nam điều trị được.
Những nguyên nhân thường được tìm khi tinh dịch đồ kém gồm giãn tĩnh mạch thừng tinh, rối loạn nội tiết (FSH, LH, testosterone), viêm nhiễm, tiền sử quai bị có biến chứng tinh hoàn, thuốc đang dùng, rượu bia và thuốc lá. Bài viết riêng về tác hại của thuốc lá và bia rượu đối với sức khỏe sinh sản có phân tích kỹ nhóm yếu tố lối sống này.
Khi nào hai vợ chồng nên cùng đi khám
Mốc thường được bác sĩ sản phụ khoa nhắc là khi quan hệ đều đặn, không tránh thai trong khoảng một năm mà chưa có thai; nếu người vợ đã lớn tuổi thì nên đi khám sớm hơn. Người chồng nên làm tinh dịch đồ sớm hơn nếu từng mổ vùng bẹn bìu, từng bị tinh hoàn ẩn, có khối "búi giun" ở bìu, hay rối loạn cương và xuất tinh. Xét nghiệm này rẻ, không xâm lấn và cho thông tin nhanh hơn nhiều so với các thăm dò ở phía người vợ, nên làm song song là hợp lý.
Thay đổi nào có thể cải thiện chỉ số
Không có viên uống nào được chứng minh "làm đẹp" tinh dịch đồ cho mọi người. Điều thực tế hơn là xử lý những thứ kéo chỉ số xuống: bỏ thuốc lá, giảm rượu, giữ cân nặng hợp lý, tránh để vùng bìu nóng lâu (ngồi xe máy đường dài, xông hơi thường xuyên, để laptop trên đùi), ngủ đủ và vận động đều. Gợi ý về bữa ăn có thể xem thêm ở bài chế độ ăn uống giúp tăng cường sinh lực nam giới. Tinh trùng mới cần vài tháng để hình thành, nên hiệu quả của thay đổi lối sống chỉ nên đánh giá bằng lần xét nghiệm sau đó, không phải sau vài tuần.
Nếu đang dùng thuốc tăng cơ chứa testosterone hoặc steroid đồng hóa, hãy nói thật với bác sĩ. Testosterone ngoại sinh ức chế tín hiệu từ tuyến yên xuống tinh hoàn, có thể làm mật độ tinh trùng giảm mạnh, thậm chí về 0.
Câu hỏi thường gặp
Tinh dịch đồ có cần nhịn ăn sáng không?
Không cần nhịn ăn. Điều quan trọng là thời gian kiêng xuất tinh (khoảng 2–3 ngày, không quá 5 ngày) và mang mẫu đến phòng xét nghiệm đúng giờ, giữ ấm.
Mật độ 12 triệu/ml thì có con tự nhiên được không?
Vẫn có thể, vì ngưỡng 16 triệu/ml chỉ là mốc thống kê, không phải ranh giới đậu hay trượt. Khả năng thụ thai còn phụ thuộc di động, tuổi và sức khỏe sinh sản của người vợ. Nên làm lại xét nghiệm và gặp bác sĩ để tìm nguyên nhân.
Lấy mẫu tại nhà có được không?
Một số nơi chấp nhận nếu mẫu đến phòng xét nghiệm trong khoảng 30 phút và được giữ ở nhiệt độ cơ thể. Nếu nhà xa, lấy mẫu tại phòng riêng của cơ sở y tế cho kết quả đáng tin hơn.
Bao lâu nên làm lại tinh dịch đồ?
Khi kết quả đầu dưới ngưỡng, bác sĩ sẽ hẹn làm lại để so sánh. Nếu đang điều trị hay thay đổi lối sống, nên đợi vài tháng để đánh giá lứa tinh trùng mới hình thành.
Bài liên quan

Trầm cảm ở nam giới: dấu hiệu dễ bỏ sót nhân ngày 19/11
Đàn ông trầm cảm thường cáu gắt, uống rượu nhiều, mất ham muốn thay vì khóc. Nhận biết sớm nhân Ngày Quốc tế Nam giới 19/11 theo số liệu WHO mới nhất.

Xét nghiệm PSA: ai nên làm và hiểu kết quả thế nào
PSA là xét nghiệm máu tầm soát ung thư tuyến tiền liệt nhưng dễ tăng giả. Ai nên làm, cần kiêng gì 48 giờ trước và khi PSA trên 4 ng/ml thì làm gì tiếp.

Lậu kháng thuốc và giang mai tăng: nam giới nên xét nghiệm khi nào
Giang mai ở TP.HCM tăng gần gấp đôi sau 5 năm, lậu ngày càng kháng kháng sinh. Dấu hiệu ở nam giới, ai nên xét nghiệm định kỳ và vì sao không tự mua thuốc.

Tiểu đêm nhiều khi trời lạnh: dấu hiệu phì đại tuyến tiền liệt
Đàn ông trên 50 dậy tiểu nhiều lần mỗi đêm khi trời chuyển rét có thể do phì đại tuyến tiền liệt. Cách tự đánh giá, thuốc cảm cần tránh, lúc phải cấp cứu.